Escherichia coli w kale – objawy, przyczyny, leczenie

Wynik badania stolca z informacją o Escherichia coli potrafi przestraszyć. Z tego tekstu dowiesz się, kiedy ta bakteria jest normalnym „lokatorem” jelit, a kiedy staje się źródłem groźnej infekcji. Poznasz też typowe objawy, przyczyny zakażenia i możliwości leczenia.

Czym jest Escherichia coli i dlaczego pojawia się w kale?

Escherichia coli, czyli pałeczka okrężnicy, to gram-ujemna bakteria, która naturalnie zasiedla jelito grube człowieka i wielu zwierząt. U większości osób tworzy ona część flory fizjologicznej, pomaga trawić pokarm oraz bierze udział w syntezie witamin z grupy B i witaminy K. W takim wariancie komensalnym E. coli nie wywołuje objawów chorobowych i jej obecność w kale jest zjawiskiem prawidłowym.

Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy w przewodzie pokarmowym pojawią się szczepy patogenne, zdolne do produkcji toksyn lub silnego uszkadzania nabłonka jelit. Takie warianty odpowiadają za biegunki, zakażenia układu moczowego, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych czy ciężkie infekcje wewnątrzbrzuszne. W badaniu kału dąży się do wychwycenia właśnie tych niebezpiecznych biotypów, a nie zwykłych komensalnych kolonii.

Co oznacza E. coli w wyniku posiewu kału?

W typowym wyniku mikrobiologicznym pojawia się ogólna informacja o E. coli w kale lub dokładniejsze oznaczenie wykrytego szczepu. U zdrowej osoby obecność zwykłej pałeczki okrężnicy, bez cech toksynotwórczości, jest spodziewana i sama w sobie nie świadczy o chorobie. Lekarz zawsze łączy taki wynik z objawami, wiekiem pacjenta, przyjmowanymi lekami i innymi badaniami.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy laboratorium wykaże patogenne warianty, jak np. EHEC czy ETEC, albo tzw. E. coli biovare. Te biowary to nietypowe, często potencjalnie chorobotwórcze odmiany wykazujące m.in. hemolizę, śluzowatość czy brak fermentacji laktozy. Ich nadmiar może wskazywać na dysbiozę jelitową, a więc zaburzenie równowagi mikroflory, prowadzące do osłabienia bariery jelitowej i odporności śluzówkowej.

Co oznacza obniżony lub podwyższony poziom E. coli w kale?

Gdy badanie jakościowe lub ilościowe mikroflory jelitowej pokazuje bardzo niski poziom komensalnych szczepów E. coli, zwykle świadczy to o zachwianiu mikrobiomu. Takie obniżenie może pojawić się po antybiotykoterapii, długotrwałej diecie ubogiej w błonnik, przewlekłym stresie czy przy niektórych zaburzeniach odporności. Zbyt mała liczba „dobrych” pałeczek okrężnicy osłabia zjawisko konkurencji z patogenami, a to zwiększa podatność na infekcje jelitowe.

Podwyższony poziom E. coli biovare w kale bywa obserwowany u osób z problemami trawiennymi, zespołem jelita drażliwego, częstymi infekcjami czy po leczeniu antybiotykami. W takim przypadku lekarz może rozważyć dodatkową diagnostykę, ocenę poziomu wydzielniczej IgA, analizę diety i – w razie potrzeby – celowaną probiotykoterapię. U niektórych pacjentów przydatne są rozszerzone panele, np. „mikroflora jelitowa” z dokładną oceną poszczególnych grup bakterii.

Jakie są patogenne szczepy E. coli i jakie objawy wywołują?

Patogenne szczepy E. coli różnią się mechanizmem działania oraz obrazem klinicznym. Część koncentruje się w jelicie cienkim i wywołuje wodniste biegunki, inne uszkadzają jelito grube, prowadząc do krwistej biegunki, jeszcze inne atakują drogi moczowe, opony mózgowo-rdzeniowe czy drogi żółciowe. Objawy zawsze trzeba analizować razem z drogą zakażenia i typem izolowanego szczepu.

EHEC i inne szczepy produkujące toksynę Shiga

Enterokrwotoczna E. coli (EHEC), znana też jako STEC lub VTEC, to grupa szczególnie niebezpieczna. Wytwarza toksynę Shiga, która uszkadza śluzówkę jelita oraz komórki śródbłonka naczyń, w tym w nerkach. Najbardziej znanym wariantem jest szczep O157:H7, ale istnieje wiele szczepów non-O157, które także prowadzą do ciężkich zachorowań.

Okres wylęgania zakażenia EHEC zwykle wynosi 3–4 dni. Biegunka często zawiera domieszkę świeżej krwi, pojawiają się kurczowe bóle brzucha, wymioty oraz niewysoka gorączka. Objawy trwają przeciętnie 5–7 dni. U około 5–10% chorych dochodzi jednak do powikłania w postaci zespołu hemolityczno-mocznicowego (HUS) z niewydolnością nerek, niedokrwistością hemolityczną i małopłytkowością. Takie powikłania częściej dotyczą małych dzieci i osób starszych.

ETEC, EAggEC, EPEC, EIEC – czym się różnią?

Enterotoksynogenna E. coli (ETEC) to główny czynnik tzw. biegunki podróżnych. Bakteria produkuje enterotoksyny działające na komórki jelita cienkiego, co prowadzi do wydzielania dużych ilości wody do światła jelita. Po 1–2 dniach od kontaktu zaczynają się wodniste, „strzelające” stolce, bóle brzucha, pragnienie i osłabienie. Objawy zazwyczaj ustępują samoistnie po kilku dniach, ale u dzieci i osób starszych łatwo dochodzi do odwodnienia.

Enteropatogenna (EPEC) oraz enteroagregacyjna E. coli (EAggEC) częściej atakują dzieci. Powodują przewlekłe, trwające nawet ponad 2 tygodnie biegunki, niekiedy z gorączką i utratą masy ciała. Enteroinwazyjna E. coli (EIEC) wywołuje obraz przypominający czerwonkę – biegunkę z domieszką krwi, gorączkę, bolesne parcie na stolec. Te infekcje częściej wymagają hospitalizacji i dokładnej diagnostyki w kierunku innych patogenów jelitowych.

Uropatogenna E. coli i inne zakażenia pozajelitowe

Specjalna grupa szczepów, tzw. uropatogenna E. coli (UPEC), ma fimbrie P umożliwiające przyczepianie do nabłonka dróg moczowych. Dzięki temu bakterie łatwo wnikają do pęcherza, a następnie mogą wędrować wyżej, do miedniczek nerkowych. Objawem zakażenia dolnych dróg moczowych jest pieczenie przy mikcji, częstomocz, nagłe parcie oraz uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza. Jeśli stan zapalny przeniesie się na nerki, dołączają wysoka gorączka, dreszcze i ból w okolicy lędźwiowej.

Do innych poważnych zakażeń E. coli należą: zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych u noworodków (związane ze szczepami z antygenem K1), zapalenie otrzewnej po pęknięciu wyrostka robaczkowego lub uchyłków jelita grubego, a także zapalenie dróg żółciowych i pęcherzyka żółciowego. W tych sytuacjach objawy są gwałtowne, z silnym bólem brzucha, wysoką gorączką i szybkim pogorszeniem stanu ogólnego.

Gwałtowna biegunka z krwią, silne bóle brzucha, objawy odwodnienia lub ból w okolicy nerek to sygnały alarmowe wymagające pilnego kontaktu z lekarzem.

Jakie znaczenie ma E. coli w kale, moczu i pochwie?

Ta sama bakteria może zachowywać się zupełnie inaczej w zależności od miejsca, w którym ją wykryjemy. E. coli w kale, moczu czy wymazie z pochwy wymaga odmiennej interpretacji. Liczy się nie tylko sam fakt obecności, lecz także ilość bakterii, typ szczepu oraz obecność objawów u pacjenta.

Escherichia coli w kale

W przewodzie pokarmowym E. coli jest jednym z głównych składników flory jelitowej. Dlatego wykrycie E. coli w kale nie jest z definicji powodem do niepokoju. Problemem staje się dopiero wynik wskazujący na patogenne szczepy, np. EHEC, ETEC, EPEC, EAggEC czy EIEC. Czasem takie warianty można jeszcze izolować z kału przez wiele tygodni po ustąpieniu biegunki, co oznacza okres przejściowego nosicielstwa.

W badaniach specjalistycznych opisujących „mikroflorę jelitową” zwraca się uwagę na proporcje między różnymi grupami bakterii. Zbyt niski poziom komensalnych E. coli może zmniejszać produkcję witaminy K2 i B12, zaburzać regulację odpowiedzi immunologicznej oraz sprzyjać stanom zapalnym jelit. Z kolei wysoki poziom E. coli biovare bywa sygnałem nieprawidłowego pH stolca, diety ubogiej w błonnik i osłabionej odporności błon śluzowych.

E. coli w moczu

Obecność E. coli w moczu, potwierdzona posiewem, wymaga oceny dwóch elementów: liczby bakterii (CFU/ml) i objawów klinicznych. U kobiet z dolegliwościami dyzurycznymi zakażenie układu moczowego można rozpoznać już przy stężeniu od 10³ CFU/ml. U mężczyzn i w przypadku bardziej skomplikowanych infekcji progi diagnostyczne mogą być inne, dlatego interpretacją wyniku zawsze zajmuje się lekarz.

Szczególną sytuacją jest tzw. bakteriomocz bezobjawowy. Dotyczy on głównie kobiet w ciąży, u których w badaniu moczu stwierdza się ≥10⁵ CFU/ml E. coli, mimo braku typowych objawów stanu zapalnego. W tej grupie leczenie jest wskazane, ponieważ niepodjęta terapia zwiększa ryzyko odmiedniczkowego zapalenia nerek oraz powikłań położniczych.

E. coli w pochwie

W pochwie dominującą rolę powinny odgrywać pałeczki kwasu mlekowego, ale niewielka ilość E. coli może również wchodzić w skład naturalnej mikroflory. Dopiero jej nadmierny wzrost, zwykle przy wzroście pH pochwy, sprzyja rozwinięciu się objawów zapalenia. Może dojść do upławów, świądu, uczucia pieczenia czy dyskomfortu podczas współżycia.

Interesującą kwestią jest związek między współżyciem a zakażeniem dróg moczowych. E. coli nie jest typową bakterią przenoszoną drogą płciową, ale stosunek płciowy może ułatwiać transport bakterii z okolicy odbytu w stronę ujścia cewki moczowej. Z tego powodu u aktywnych seksualnie kobiet często obserwuje się zapalenie pęcherza po stosunku, nawet przy stosowaniu prezerwatywy.

Jak diagnozuje się zakażenie Escherichia coli?

Rozpoznanie zakażenia E. coli opiera się głównie na posiewach mikrobiologicznych, ale lekarz często zleca też badania dodatkowe. Materiał do analizy dobiera się w zależności od objawów. Przy biegunce pobiera się kał, przy podejrzeniu ZUM – mocz, przy gorączce o niejasnej przyczynie – krew, a przy objawach neurologicznych płyn mózgowo-rdzeniowy.

Jakie badania wykonuje się najczęściej?

Podstawą jest hodowla mikrobiologiczna, czyli posiew na specjalnych podłożach. Po wyhodowaniu kolonii laboratorium określa gatunek bakterii, typ szczepu i jego wrażliwość na antybiotyki. W przypadku biegunek ważne jest też wykrycie toksyny Shiga, co potwierdza zakażenie STEC. U pacjentów z ciężkimi infekcjami wykonuje się rozbudowaną diagnostykę laboratoryjną i obrazową.

W przebiegu zakażeń E. coli lekarz może zlecić m.in.: morfologię krwi, CRP, prokalcytoninę, fibrynogen, badanie ogólne moczu, parametry nerkowe, badania obrazowe (USG, TK jamy brzusznej, RTG płuc). W zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych materiałem kluczowym jest płyn mózgowo-rdzeniowy uzyskany z nakłucia lędźwiowego, w którym poza bakterią stwierdza się podwyższoną liczbę leukocytów.

Jak leczy się zakażenia E. coli i jak im zapobiegać?

Leczenie zależy od lokalizacji infekcji, ciężkości przebiegu i typu szczepu. Inaczej postępuje się w biegunce podróżnych u młodego turysty, a inaczej u noworodka z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych. Ważną rolę odgrywa też nawodnienie i monitorowanie wydolności narządów.

Leczenie biegunek wywołanych E. coli

W przypadku ostrych biegunek podstawą jest nawodnienie i uzupełnianie elektrolitów. Dorośli zwykle dobrze reagują na doustne płyny wieloelektrolitowe, natomiast u dzieci, osób starszych lub znacznie odwodnionych bywa konieczne nawadnianie dożylne. Dieta powinna być lekkostrawna, z ograniczeniem produktów nasilających perystaltykę.

Antybiotykoterapia w łagodnych zakażeniach jelitowych najczęściej nie jest wymagana. Stosuje się wtedy preparaty o działaniu przeciwbakteryjnym w świetle jelita, np. nifuroksazyd. W cięższych zakażeniach specjalista może wdrożyć antybiotyki systemowe, takie jak rifaksymina, neomycyna, cefalosporyny czy metronidazol. Wyjątek stanowi zakażenie szczepami produkującymi toksynę Shiga – w tej sytuacji antybiotyki i loperamid są przeciwwskazane, ponieważ zwiększają ryzyko rozwoju HUS.

Leczenie zakażeń układu moczowego i innych narządów

W zakażeniach układu moczowego wybór antybiotyku zależy od wyniku posiewu oraz lokalnych danych o oporności. Przy niepowikłanym zapaleniu pęcherza terapia bywa krótka i doustna, natomiast przy odmiedniczkowym zapaleniu nerek lub urosepsie stosuje się leczenie dożylne i hospitalizację. Ostre zapalenie prostaty wymaga dłuższej antybiotykoterapii, często z wykorzystaniem fluorochinolonów lub cefalosporyn.

Ciężkie zakażenia szpitalne, zapalenie otrzewnej, ropnie wewnątrzbrzuszne czy zapalenie płuc z ropniakiem wymagają skojarzonej antybiotykoterapii oraz interwencji chirurgicznej lub drenażu. W zapaleniu opon mózgowo-rdzeniowych wywołanym przez szczep K1 konieczne są antybiotyki podawane dożylnie w dawkach penetrujących do płynu mózgowo-rdzeniowego oraz ścisłe monitorowanie stanu neurologicznego.

W profilaktyce zakażeń E. coli dużą rolę odgrywają proste zasady higieny i żywienia. Najważniejsze z nich to:

• częste mycie rąk wodą z mydłem po wyjściu z toalety, zmianie pieluch, kontakcie ze zwierzętami,
• dobre dopiekanie mięsa i unikanie surowych, niepasteryzowanych produktów mlecznych,
• niespożywanie wody z niepewnych źródeł ani lodu o nieznanym pochodzeniu,
• dokładne mycie i obieranie warzyw oraz owoców, zwłaszcza w podróży.

W profilaktyce zakażeń układu moczowego przydają się także inne nawyki:

1. wypijanie szklanki wody przed współżyciem i oddanie moczu krótko po stosunku,
2. niewstrzymywanie mikcji przy pierwszej silnej potrzebie,
3. codzienna higiena okolic intymnych oraz mycie narządów płciowych przed stosunkiem,
4. wytarcie od przodu do tyłu, aby nie przenosić bakterii z okolicy odbytu w kierunku cewki moczowej.

Staranna higiena rąk, właściwe przygotowywanie żywności i kilka prostych nawyków w toalecie znacząco zmniejszają ryzyko zakażeń E. coli u dzieci i dorosłych.

Artykuł nie stanowi porady lekarskiej. W przypadku niepokojących objawów zawsze skonsultuj się z lekarzem rodzinnym lub specjalistą chorób zakaźnych.